hoc vi tinh

thiết kế website tại đà nẵng

thiết kế website tại đà nẵng

Biến đổi của văn hóa Huế trong quá trình đô thị hóa
Developed by JoomVision.com

Liên kết website

Liên kết-Quảng cáo

Trung tâm Thông Tin Thư viện

Khoa Môi trường

Bộ môn Bản đồ, viễn thám và GIS

Biến đổi của văn hóa Huế trong quá trình đô thị hóa

Văn hóa Huế hình thành và phát triển trong những điều kiện khá đặc biệt của tiến trình lịch sử dân tộc từ thế kỷ XIV, nhất là giai đoạn thế kỷ XVII-thế kỷ XX, khi Huế trở thành trung tâm chính trị của xứ Đàng Trong thời các chúa Nguyễn kể từ năm 1636, nơi đóng đô của triều Quang Trung-Cảnh Thịnh thời Tây Sơn (1788-1801), kinh đô nước Việt Nam thời các vua Nguyễn (1802-1885), nơi đứng chân của bộ máy chính quyền Trung ương Nam triều và Toà Khâm sứ Trung Kỳ của Pháp thời thuộc địa (1885-1945).

Nhìn tổng thể, văn hóa Huế sự hài hòa giữa văn hóa vật thể văn hóa phi vật thể; vừa tiếp nối bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Việt lại vừa sự tương tác với những yếu tố văn hóa Chăm các dân tộc thiểu số thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khơmemiền Trung; văn hóa chứa đựng sự tương tác hội tụ giữa tín ngưỡng dân gian các triết tôn giáo khác như Nho, Phật, Lão; văn hóa mang đậm yếu tố bình dân quyện lẫn chất cung đình quý tộc kiêu sa... Nhìn chung, cốt lõi văn hóa Huế văn hóa Việt Nam, nhưng được biểu hiện bằng sắc thái riêng của vùng đất kinh đô gần với đương đại nhất.


       Trong diễn trình lịch sử-văn hóa Huế, đô thị hoá trở thành hiện tượng xã hội kể từ cuối thế kỷ XIX, “gắn liền quá trình dịch cư từ nông thôn ra thành thị, sự dịch chuyển nghề nghiệp theo hướng phi nông nghiệp, sự lấn lướt của các ngành nghề dịch vụ, sự gia tăng nhanh chóng số lượng và quy mô các tụ điểm kinh tế - dân cư, sự quản lý xã hội theo mô hình tổ chức hành chính khác với nông thôn”.

Chợ Đông Ba xưa

          Đến nay, văn hóa Huế đã có nhiều biến đổi so với quá khứ bởi nhiều nguyên nhân, trong đó quá trình đô thị hóa là một tác nhân quan trọng. Sự thích nghi với hoàn cảnh mới là một thói quen khá phổ biến trong ứng xử văn hóa của người Huế nói riêng, người Việt Nam nói chung; song “cơn lốc” đô thị hóa khiến sự ứng xử đó không diễn ra theo theo lối thường tình. Kết quả là văn hóa Huế phai nhạt dần “tinh túy” của nó; những cái được chú trọng nuôi dưỡng, phục hồi thì nặng về hình thức nên cũng không thể nào bảo tồn nguyên vẹn và phát huy hết giá trị của nó.

          Vậy quá trình đô thị hóa đã có những tác động cụ thể gì dẫn đến sự biến đổi của văn hóa Huế? Đó là câu hỏi mà chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp khi đưa ra một số vấn đề liên quan đến thực tiễn đang diễn ra ở Huế.
          Ở đây, chúng tôi không có tham vọng, và cũng không đủ sức đề cập toàn bộ những biến đổi của văn hóa Huế, mà chỉ xin nói đến một số cảm nhận của bản thân về vấn đề này. Đó là sự biến đổi của cộng đồng dân cư, của tổng thể cảnh quan văn hóa vật thể, của một số ứng xử văn hóa phi vật thể.

Chùa Thiên Mụ xưa

          Trước hết, cộng đồng cư dân sinh sống tại Huế, vốn là tác nhân của những hoạt động sáng tạo và nuôi dưỡng văn hóa Huế đã có sự thay đổi rất lớn qua quá trình đô thị hóa. Sự nhập cư của nhiều luồng di dân liên tục qua các thời điểm lịch sử, bởi nhiều nguyên nhân khác nhau, đã khiến dân số đô thị Huế gia tăng, dẫn đến tỉ lệ dân bản địa ngày càng bé lại và bị trộn lẫn trong tổng thể cư dân đô thị; nên chủ thể tiếp nối và bảo lưu yếu tố văn hóa Huế một cách tự nhiên không còn mang tính cộng đồng cao như trước, chỗ dựa của văn hóa truyền thống Huế dĩ nhiên vì thế bị giảm sút đáng kể.
          Lượng dân nhập cư ngày càng nhiều, càng kích thích quan hệ tương tác văn hóa diễn ra nhanh hơn, và biến đổi văn hóa trở thành nhu cầu thường xuyên hơn cho cấu trúc cộng đồng dân cư mới ở cả hai khía cạnh văn hóa vật thể lẫn phi vật thể.
Đơn cử như lối kiến trúc và cách bài thiết nội thất nhà ở truyền thống của Huế ngày càng biến dạng, nhường chỗ cho kiến trúc và lối bài thiết mới, hiện đại, hoặc phù hợp tâm lý của gia chủ nhập cư, bất chấp những giá trị đã định hình về một ngôi nhà Huế đặc trưng. Điều nầy dẫn đến sự phá vỡ tổng thể không gian nhà ở truyền thống của Huế, khiến nhà kiểu Huế vẫn còn nhưng không phổ biến, và chỉ như những chứng tích một thời còn lại, hơn là mạch sống vẫn đang tiếp diễn trong nền văn hóa Huế.
          Bên cạnh đó, tính thực dụng và nhu cầu về nhà ở, sinh kế của cộng đồng dân cư mới đã thúc đẩy nhiều gia đình ở Huế phá bỏ không gian cư trú truyền thống để chuyển đổi theo mục tiêu mới. Kết quả là nhà rường các loại ở nhiều nơi bị dẹp bỏ dần, nhà vườn thì bị cắt xén chia lô bán đất xây nhà; đến mức hiện nay muốn tìm một nhà vườn Huế thật tiêu biểu cũng không hề là chuyện dễ dàng-không những với khách du lịch, mà còn với chính cả người ở Huế có nhu cầu tham quan.
         Cũng do quá trình đô thị hóa, giá trị của quần thể kiến trúc cố đô Huế bị xâm hại nghiêm trọng và rất khó khắc phục. Những phủ đệ bị lấn chiếm hoặc bị “chia của” làm vỡ cảnh quan kiến trúc, mất đi giá trị nghệ thuật và lịch sử. Công trình phòng thành Huế bị các dãy phố ở Trần Hưng Đạo, Phan Đăng Lưu, Lê Duẩn, Tăng Bạt Hổ che khuất tầm nhìn từ bên ngoài; nên chỉ còn trông thấy từng đoạn tường thành, từng cái cổng thành, mà không thấy hết được sự hoành tráng, dáng vẻ sừng sững của tổng thể cả tòa thành thời trung cổ bên dòng sông thơ mộng từ xa, như hình ảnh mà nó đã xác lập trong quá khứ đối với quần thể kiến trúc ở Huế.
          Quần thể kiến trúc truyền thống bị xâm hại, nên không gian kiến trúc đô thị Huế cũng biến đổi theo chiều hướng tiêu cực. Các công trình kiến trúc hiện đại ngày càng đan xen, chia vụn những kiến trúc cổ của Huế, nhất là khu vực thành nội; khiến tổng thể kiến trúc đô thị Huế mất luôn sự hài hòa đầy cá tính vốn có trong quá khứ với bờ bắc cổ kính, bờ nam hiện đại hợp thành cảnh đẹp cho đôi bờ sông Hương và mấy nhịp cầu Trường Tiền trước đây. Văn hóa vật thể và cảnh quan của Huế vì thế đã giảm mất một phần giá trị.
          Quá trình đô thị hóa đã tạo động lực thu hút luồng di dân từ ngoại tỉnh, kể cả cư dân các huyện trong tỉnh, nhập cư trở thành “dân Huế”. Trong quá trình sinh sống, bộ phận nầy tuy có chịu ảnh hưởng của văn hóa tại chỗ, nhưng vẫn luôn mang trong lòng những thói quen, cảm nhận và lối ứng xử của văn hóa gốc. Kết quả là sự tương tác, pha trộn văn hóa tất yếu phải diễn ra cùng với quá trình cộng cư, làm biến đổi văn hóa Huế theo từng cấp độ và khía cạnh biểu hiện khác nhau.
          Ngôn ngữ, cách ứng xử, lối giao tiếp, thói quen và quan niệm thẩm mỹ... của dân bản địa có tác động đến nếp sống và suy nghĩ của những người nhập cư, nhưng không trọn vẹn, dẫn đến những biểu hiện tiếp thu văn hóa Huế khác tinh thần truyền thống.

                                                                             Ngọ Môn

         Minh họa rõ nét nhất là Lễ cúng 23 tháng 5 âm lịch trước đây phổ biến trong mọi gia đình tại Huế, với ý nghĩa kỷ niệm ngày mất nước, thất thủ Kinh đô, và tưởng nhớ đến sự hy sinh của quân và dân tại Huế trong cuộc thảm sát do Pháp gây ra trong ngày hôm đó (23 tháng 5 Ất Dậu, tức 5-7-1885); thì nay không khí lễ cúng ấy không còn rộn ràng như trước. Nguyên do vì dân nhập cư không tiếp nhận hoặc ít tiếp nhận, và chủ yếu chỉ còn những gia đình sống lâu tại Huế duy trì, mà ý nghĩa xác thực của lễ cúng cũng không còn được lưu giữ, thậm chí còn bị một bộ phận cư dân hiểu theo kiểu cúng cầu an, cầu tài lộc cho mình. Như vậy, sự kiện và nội dung văn hóa nầy của Huế đã bị phai nhạt dần, mất đi tinh thần và không khí đặc trưng của nó, lễ cúng không còn là sự quan tâm chung của toàn cộng đồng.
         Cộng đồng dân cư càng đa dạng, thì việc nuôi dưỡng truyền thống văn hóa vốn có trở nên khó khăn, do thiếu sự đồng nhất trong lối sống và cảm nhận của cộng đồng. Vì vậy, sự nhận thức và việc đề xuất biện pháp duy trì, phát triển bản sắc tốt đẹp của văn hóa Huế sẽ được thể hiện qua nhiều lăng kính khác nhau, tác động mang lại cũng không dễ đạt đến mức độ tích cực cần thiết cho sự tồn tại của những nội dung văn hóa truyền thống.
         Chẳng hạn, trong biểu diễn ca Huế, người ta dễ dàng quên mất vai trò của môi trường, không gian mà nó cần để tồn tại, tâm tư tình cảm của người thể hiện lời ca, cảm xúc của người thưởng thức, và không khí thể hiện có phù hợp với văn hóa hay không? Chính quá trình đô thị hóa và những nhu cầu nảy sinh trong quá trình đó đã góp phần đóng khung thể loại ca Huế, buộc nó phải sống trong không khí biểu diễn mang tính dịch vụ, người diễn xuất thường thiếu xúc cảm và ít trải lòng với nội dung của lời ca tiếng hát, khách thưởng thức nếu không phải người sành ca Huế thì cũng chỉ hiểu đó như là một thể loại ca nhạc đặc trưng bất kỳ nào đó ở địa phương.

                                                                               Đại Nội

          Hay trong ngôn ngữ của người Huế, có lúc người ta muốn xướng ngôn viên của Đài Truyền hình Huế uốn lưỡi để tránh những từ phát âm theo tiếng Huế (do phát âm bị sai so với âm chuẩn của quốc gia), nhưng quên mất rằng phương ngữ chính là một phần để làm nên đặc trưng của văn hóa địa phương. Thử hỏi có người dân Nam Bộ nào muốn nói từ “jà” (và) là “và” hay không?
          Hoặc trong các nghi lễ cưới xin, chính sự chuyên nghiệp hóa của các hoạt động dịch vụ xã hội và sự dễ dãi của người tham gia, mà các đám cưới truyền thống dần trở nên hiếm hoi; còn người dự đám cưới bị xói mòn vào công thức “ăn tiệc nhà hàng, nghe hát karaoké” ồn ào, âm thanh ầm ĩ hết sức nhàm chán và mang tính “nghĩa vụ”. 
          Mặt khác, văn hóa Huế vốn hình thành và phát triển từ những đặc thù của lịch sử, là cái rốn xứ Thuận Hoá, trung tâm của Đàng Trong, và sau là Kinh đô cả nước trong nhiều thế kỷ; do vậy, tính cách văn hóa Huế tuy thể hiện sự đa dạng sắc thái, nhưng thiên về chất quý phái, sang trọng, cầu kỳ, nhất là trong các lĩnh vực kiến trúc, y phục, ngôn ngữ, giao tiếp, lối sống, sinh hoạt... Thế nhưng, đã từ lâu Huế không còn giữ vị thế trung tâm của cả nước, chất trưởng giả trong văn hóa Huế ngày xưa giờ đã mất sự hậu thuẫn về mặt xã hội, không còn đất để bám trụ; trong khi đó cơn lốc đô thị hóa nổi lên từng ngày, nên sự tiện lợi và tính thực dụng đã góp phần không nhỏ trong việc điều chỉnh thái độ và tác phong sống cho thích hợp với thời đại, là nguồn cơn dẫn đến những đổi thay trong lề thói sinh hoạt văn hóa của người Huế.
          Tóm lại, đã có nhiều đổi thay trong tiến trình văn hóa Huế cho đến hôm nay. Tác nhân của sự thay đổi xuất phát từ nhiều nguồn gốc khác nhau, nhưng trong đó, quá trình đô thị hóa đem đến nhiều tác động nhất. Sự biến đổi văn hóa diễn ra theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực, song điều quan trọng cần lưu tâm là những đặc trưng của văn hóa truyền thống Huế trong cơn lốc đô thị hóa rất dễ bị biến dạng do những trở ngại khó vượt qua.
          Vấn đề đặt ra là chúng ta ủng hộ sự biến đổi hay cố gắng giữ nguyên vẹn những yếu tố văn hóa Huế đặc trưng? Trong đời sống của đô thị hiện đại, liệu có thể nuôi sống thói quen văn hóa, nếp sống văn hóa và bảo lưu văn hóa truyền thống một cách thuận lợi hay không? Việc cố gắng xóa bỏ những biểu hiện văn hóa bị xếp vào diện “tiêu cực” có phải là một giải pháp cần tiến hành triệt để? Những điều chỉnh được cho là hợp lý liệu có khiến cho văn hóa Huế không còn giữ lại được những yếu tố nguyên sơ ban đầu?
          Tất cả những vấn đề nêu trên không đơn giản đối với các nhà quản lý văn hóa ở đô thị Huế, bởi mỗi quyết định liên quan đến điều chỉnh văn hóa ít nhiều đều có phản ứng văn hóa nẩy sinh; đó là chưa kể chướng ngại nằm ngay cả trong chính mỗi cá thể làm nên cộng đồng dân cư Huế trong hiện tại.                       

Nguyễn Quang Trung Tiến